ตำนานบทสวดธรรมจักกัปปวัตตนสูตร

เพราะ เหตุนั้น ในงานมงคลใหญ่ๆ เช่น งานทำบุญอายุครบ ๖๐ ปี ๗๐ ปี และ ๘๐ ปี หรือทำบุญอายุ ๕ รอบ ๖ รอบ และ ๗ รอบ เป็นต้น งานพิธีเททองพระประธาน งานพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา งานพระราชพิธีมุรธาภิเศก สุดแต่ว่า ถ้างานนั้นจัดเป็นงานสำคัญโดยเฉพาะแล้ว ก็นิยมอาราธนาให้พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บทนี้ ด้วยเป็นมนตสำคัญดังกล่าวแล้ว และด้วยความสำคัญยิ่งของธรรมจักกัปปวัตตนสูตรนี้ จึงทำให้นักปราชญ์ผู้มีความรู้ดีในพระพุทธศาสนาทุกประเทศ ทำรูปล้อธรรมจักรเป็นเครื่องหมายพระพุทธศาสนา และรับรองต้องกันว่า รูปธรรมจักร มีก่อนพระพุทธรูป ด้วยมีความหมายสำคัญยิ่งในพระพุทธศาสนา จะได้สาธกยกเรื่องของความเป็นมาของธรรมจักกัปปวัตตนสูตรขึ้นแสดง เพื่อเป็นธรรมอาภรณ์ประดับจิตอันเป็นคุณควรสถิตในเบื้องต้นตามเวลา เรื่องมีว่า

เมื่อ พระบรมศาสดาได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว มีน้ำพระทัยผ่องแผ้วด้วยอรหันต์คุณ มีพระเมตตาการุญเต็มเปี่ยมในพระทัย ทรงเล็งเห็นประชาสัตว์เวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏฏ์ เพียบพูนด้วยความกำหนัดเพราะตัณหา มานะ ทิฐิ ไม่มีความดำริในทางวิโมกข์หมกมุ่นอยู่ในทุกข์โศกน่าสังเวช เพราะปฐมเหตุ คือ อวิชชา เกิดปิดบังดวงปัญญาให้มืดมิด ปกคลุมดวงจิตให้มืดมน มองไม่เห็นเหตุเห็นผลในคุณและโทษ ยากแก่การที่จะแสดงธรรมโปรดให้บรรลุมรรคผล เพราะธรรมของพระทศพลที่ตรัสรู้นั้น ละเอียดสุขุมคัมภีรภาพอย่างยิ่ง ไฉนประชาสัตว์จะรู้จริงเห็นจริงตามกระแสพระธรรมเทศนาได้ ทำให้พระองค์ทรงท้อพระทัยในการแสดงธรรมโปรดประชาชี

ขณะ นั้น ท้าวสหัมบดีมหาพรหม พร้อมด้วยเทพยดาเป็นอันมาก พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับยังควรไม้อัชปาลนิโครธ ทูลอาราธนาให้พระองค์ทรงแสดงธรรมโปรดประชาสัตว์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยธรรมสมบัติยิ่งด้วยพระปัญญา ทรงมากด้วยพระมหากรุณาดังทะเลหลวง เป็นที่ร่มเย็นแก่สัตว์ทั้งปวงในสากลโลก ขอได้โปรดประทานธรรมวิโมกข์เครื่องหลุดพ้น แก่ปวงประชามหาชนพุทธเวไนย์ ด้วยบางคนยังมีวิสัยได้สั่งสมสาวกบารมี หากได้สดับอนุสาสนีพุทธโอวาท ซึ่งพระองค์ทรงประกาศให้กระจ่างแจ่มแจ้งให้เข้าใจง่าย สัตว์ทั้งหลายก็สามารถจะรู้ตาม เป็นปัจจัยให้ปฏิบัติข้ามสรรพทุกข์ในวัฏฏสงสารสมดังมโนปณิธานที่พระองค์ทรง ตั้งไว้ เมื่อกาลก่อนไกลโน้นเถิด

ครั้นพระ บรมศาสดา ทรงรับอาราธนาของท้าวมหาพรหมสหัมบดีก็ทรงระลึกนึกเฟ้นหาสมณพราหมณ์ธรรมจารี บำเพ็ญพรต โดยทรงกำหนดว่า เป็นผู้ที่ควรจะแสดงธรรมโปรดก่อน ด้วยเป็นผู้มีความสังวรในธรรมปฏิบัติ เพื่อความหลุดพ้น เหมือนมีทุนเป็นเบื้องต้นอยู่แล้วทุกอย่าง หากแต่ยังดำเนินไม่ถูกทางเป็นสำคัญ ดังนั้น เบื้องแรกจึงทรงระลึกถึงนักพรตสองท่าน คือ อาฬารดาบส กาลามะโคตร และอุทกดาบส รามบุตร สองอาจารย์ แต่ครั้นทรงทราบด้วยพระญาณว่า สองท่านอาจารย์ได้สิ้นชีพแล้วเมื่อก่อนหน้า ๗ ราตรี ต่อมาก็ทรงระลึกถึงพระปัญจวัคคีย์ ฤๅษีทั้ง ๕ องค์ ผู้มีเจตจำนงตั้งหน้าแสวงหาพระนิพพาน สู้เสียสละทรัพย์ศฤงคารบำเพ็ญพรต ตามมาปฏิบัติตถาคตอยู่หลายปี ครั้นตถาคตไม่ยินดีเลิกละทุกกรกิริยา ปัญจวัคคีย์ก็หมดศรัทธาหมดเลื่อมใส หนีตถาคตไปอยู่มิคทายวัน ซึ่งอยู่ในเขตขัณฑ์พาราณสี หากตถาคตได้โปรดพระปัญจวัคคีย์ให้หยั่งรู้ในธรรมจักร พระปัญจวัคคีย์ก็จะได้บรรลุถึงพระอริยมรรคโดยไม่ต้องสงสัย อริยสัจก็จะแจ่มแจ้งแก่ใจด้วยปัญญาญาณ เข้าสู่คลองพระนิพพานดั่งมโนรถ จะเกิดสังฆรัตนะปรากฏขึ้นเป็นพระรัตนตรัย ครั้นทรงแน่พระทัยเช่นนั้นแล้ว ก็เสด็จพระพุทธดำเนินจากร่มไม้อชปาบนิโครธในเวลาเช้าแห่งวันขึ้น๑๕ ค่ำเดือน ๘ อาสาฬหมาส เสด็จโดยพระยุคลบาทตามทางที่จะไปยังเมืองพาราณสีซึ่งเป็นราชธานีแห่งแคว้นกา สีชนบท ทรงพบอาชีวกผู้หนึ่ง ชื่อ อุปกะ เดินสวนทางมา เมื่ออุปกะได้เห็นพระบรมศาสดา ทรงพระรัศมีฉวีวรรณผุดผ่องโอภาส ก็ทำให้นึกประหลาดหลากแก่จิต เอ! สมณะ รูปนี้จะเป็นเทพนิรมิตมาหรือไฉน จึงมีผิวพรรณน่าเลื่อมใสเป็นสง่าน่าเคารพ เรามิได้เคยพานพบมาแต่ก่อน ดำริแล้วจึงมีพจนะสุนทรปราศรัยด้วยไมตรี ว่า ข้าแต่สมณะผู้มีอินทรีย์อันผ่องใส ท่านผนวชบวชอยู่สำนักไหน ใครเป็นศาสดาของท่าน ข้าพเจ้าใครจะรู้ พระองค์จึงตรัสว่า อุปกะ เรามีสยัมภู ผู้เป็นเองในทางตรัสรู้ เป็นสัพพัญญู ไม่มีใครเป็นครูสั่งสอนให้มีญาณปรีชา อุปกะไม่เชื่อ ไม่ศรัทธา เห็นเกินอำนาจวาสนาไม่มีปัญญาที่จะหยั่งเห็นตามทั้งไม่ซักไม่ถาม สั่นศีรษะแล้วก็หลีกไป ตามวิสัยสันดานของชีวกผู้มีจิตไม่คิดจะยอยกผู้ใดๆ ต่อนั้น พระศาสดาก็เสด็จดำเนินไปจนถึงอิสิปตนมิคทายวัน แขวงเมือพาราณสี อันเป็นสำนักที่อยู่ของภิกษุปัญจวัคคีย์ในเวลาสายัณห์ตะวันเย็น

ครั้นพระ บรมศาสดาประทับนั่งพักพระกายพอสมควรแล้ว จึงตรัสบอกพระปัญจวัคคีย์ว่า บัดนี้ ตถาคตได้ตรัสรู้อมตธรรมโดยชอบแล้ว มาครั้งนี้หวังจะโปรดประทานอมตธรรมแก่พระปัญจวัคคีย์ ท่านทั้งหลายจงสงบอินทรีย์ตั้งใจสดับเถิด เราจักแสดงธรรมสั่งสอน เมื่อท่านทั้งหลายมีความสังวรปฏิบัติตาม ก็จะมีความสำเร็จบรรลุอมตธรรมนั้น โดยกาลไม่ช้านานสักเท่าไร

แต่ พระปัญจวัคคีย์ไม่เลื่อมใส กล่าวคัดค้าน ลำเลิกเหตุแต่ก่อนกาลว่า “อาวุโส โคตมะ แม้แต่ก่อนพระองค์ทรงบำเพ็ญตบะทำทุกกรกิริยา ด้วยความเพียรอย่างแรงกล้าถึงอย่างนั้นแล้ว ก็ยังไม่บรรลุธรรมพิเศษได้ บัดนี้ พระองค์คลายความเพียรเวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว เหตุไฉนพระองค์จะบรรลุธรรมพิเศษได้เล่า

แม้ กระนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ยังทรงเตือนซ้ำให้ตั้งใจสดับธรรมให้จงดี พระปัญจวัคคีย์ก็ยังพูดคัดค้าน โต้ตอบพระศาสดาจารย์อย่างนั้นถึง ๓ ครั้ง หาฟังไม่ ถึงอย่างนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ยังมีพระทัยกรุณา ตรัสเตือนด้วยดีว่า ดูก่อนปัญจวัคคีย์ ท่านจงระลึกถึงความหลังให้จงดี อย่ามัวแต่ฮืดหือ ท่านทั้งหลายยังจำได้อยู่ละหรือ? ว่า วาจาเช่นนี้ ตถาคตเคยพูดบ้างแต่ปางก่อน หรือว่า ตถาคตเคยล้อเคยหลอน ล่อเธอให้หลงไหลเข้าใจผิดว่าตถาคตได้สัมฤทธิ์อมตธรรมอยู่บ้าง แต่ครั้งไหน ปัญจวัคคีย์ ,วาจา ไม่จริงคำใด ตถาคตเคยกล่าวออก เรื่องไร้สาระอันใดตถาคตเคยนำมาบอกให้ปัญจวัคคีย์ฟัง ยังจะมีคำไม่จริงคำใดของตถาคตอยู่บ้าง จงระลึกดู ทั้งอมตธรรมที่ตถาคตได้ตรัสรู้ ท่านทั้งหลายเคยได้ยินตถาคตกล่าวอยู่แก่ผู้ใด ที่ไหนมีล

เมื่อ พระปัญจวัคคีย์ ได้สดับอนุสาสนีตรัสเตือนให้ระลึกตาม ถึงถ้อยคำของพระองค์แต่ปางก่อน ก็กลับได้ดำริจิตคิดอนุสรณ์เห็นสอดคล้องต้องตามพระโอวาท จึงพร้อมกันถวายบังคมพระยุคลบาท ด้วยความเลื่อมใสและเชื่อมั่นในพระคุณที่อัศจรรย์ประจักษ์ใจ ว่าพระองค์จะได้ตรัสรู้จริงดังพระวาจา และพร้อมกันขอขมาอภัยโทษ ที่กระทำตนเป็นคนโฉด ไม่ถวายความเคารพแต่ต้นทุกประการ

สมเด็จ พระบรมศาสดาจารย์ เสด็จประทับพักในสำนักนั้น ๑ ราตรี ครั้นรุ่งขึ้นวันปัณณรสีดิถีที่ ๑๕ ค่ำ เพ็ญเดือน ๘ อาสาฬหมาส สมเด็จพระบรมโลกนาถ จึงได้ทรงประทานธรรมจักกัปปวัตตนสูตร ปฐมเทศนาฯ โปรดปัญจวัคคีย์ฤๅษีทั้ง ๕ ให้พระโกณทัญญะผู้เป็นหัวหน้าฤๅษีนั้น บรรลุพระโสดาบัน เป็นปฐมอริยสงฆ์องค์แรกในพระศาสนา ถึงกับพระบรมศาสดาทรงได้ธรรมปิติปราโมทย์ สมมโนรถที่ทรงพระอุตสาหะเสด็จมาโปรดด้วยพระมหากรุณาา ดังนั้น พระธรรมจักรจึงเป็นมงคลที่สูงยิ่งด้วยคุณค่า ดังเรื่องที่สาธกยกขึ้นแสดงมาด้วยประการฉะนี้